Κείμενα εμβάθυνσης και τεκμηρίωσης

Οικοδομώντας ειρηνικές κοινότητες: η δύναμη των κύκλων στα σχολεία

Ο κύκλος αποτελεί ένα από τα παλαιότερα και πλέον θεμελιώδη σχήματα στην ανθρώπινη ιστορία. Η ακριβής προέλευσή του είναι άγνωστη, αν και πιστεύεται ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί τον χρησιμοποιούσαν για να συμβολίσουν την ενότητα, την τελειότητα και το άπειρο. Σήμερα, ο κύκλος παραμένει ένα ισχυρό σύμβολο ολοκλήρωσης και διασύνδεσης. Η σύνδεση με τις διαδικασίες κύκλου έγκειται στη συμβολική σημασία και τις πρακτικές εφαρμογές του κυκλικού σχήματος. Το σχήμα αυτό αντιπροσωπεύει την ενότητα, την ισότητα, τη συμπερίληψη, τη δομή χωρίς ιεραρχία, τον διάλογο, τη συνεργασία, τη ροή ενέργειας και την αρμονία. Τα στοιχεία αυτά βρίσκονται στο επίκεντρο των διαδικασιών κύκλου, καθιστώντας το σχήμα αυτό κατάλληλο σύμβολο της θεραπευτικής και μετασχηματιστικής φύσης των εν λόγω πρακτικών.

Οι διαδικασίες κύκλου έχουν ιστορικές ρίζες σε πολιτισμούς αυτοχθόνων λαών, όπως οι κοινότητες των ιθαγενών λαών της Αμερικής και οι Μαορί. Αποτελούν ζωτικά στοιχεία πολλών πολιτισμών και προσφέρουν πολύτιμα εργαλεία για την οικοδόμηση της κοινότητας, την προαγωγή του διαλόγου και τη δημιουργία θετικής αλλαγής. Οι αυτόχθονες πολιτισμοί χρησιμοποιούν συχνά τις διαδικασίες κύκλου για τη λήψη αποφάσεων, τη διεξαγωγή συζητήσεων και τη συνεργασία, δίνοντας έμφαση στην ακρόαση, τον σεβασμό και την επίτευξη συναίνεσης μεταξύ των συμμετεχόντων. Συνήθως, σε μια διαδικασία κύκλου, όλοι κάθονται γύρω από ένα κεντρικό αντικείμενο ή χρησιμοποιούν ένα σύμβολο, όπως το λεγόμενο κηρύκειο, το οποίο περνάει από τον έναν στον άλλο για να υποδείξει ποιος έχει το λόγο. Μόνο το πρόσωπο που κρατά το κηρύκειο έχει το δικαίωμα του λόγου, ενώ όλοι οι άλλοι ενθαρρύνονται να ακούν με προσοχή. Οι διαδικασίες κύκλου αποσκοπούν στη δημιουργία ασφαλών και συμπεριληπτικών χώρων, όπου όλες οι φωνές εκτιμώνται και ακούγονται εξίσου, ενώ οι αποφάσεις βασίζονται στις ανάγκες και τις απόψεις όλων των μελών της ομάδας.

Παραλλαγές των διαδικασιών κύκλου απαντούν και στις επτά ηπείρους. Για παράδειγμα, η κουλτούρα των Μαορί στη Νέα Ζηλανδία χρησιμοποιεί τις διαδικασίες κύκλου για τη λήψη αποφάσεων, την επίλυση συγκρούσεων και την οικοδόμηση κοινότητας. Οι Μαορί αποκαλούν αυτή τη διαδικασία «whakawhanaungatanga», όρος που μεταφράζεται ως «οικοδόμηση σχέσεων». Στη σουηδική κουλτούρα εφαρμόζονται «επανορθωτικοί κύκλοι» στα σχολεία με σκοπό τη διευκόλυνση των διαπροσωπικών σχέσεων, την προαγωγή του διαλόγου και την καλλιέργεια ασφαλούς και χωρίς αποκλεισμούς σχολικού περιβάλλοντος. Ομοίως, στην Ιαπωνία, οι διαδικασίες κύκλου χρησιμοποιούνται στα σχολεία για την προαγωγή της θετικής επικοινωνίας και των σχέσεων μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών. Σε αυτούς τους κύκλους, οι συμμετέχοντες μοιράζονται τις σκέψεις και τα συναισθήματά τους σχετικά με ένα συγκεκριμένο θέμα ή ζήτημα. Η πρακτική αυτή ενθαρρύνει την ενσυναίσθηση, την ενεργητική ακρόαση και τον σεβασμό στις απόψεις των άλλων. Στη Βραζιλία, το δικαστικό σύστημα χρησιμοποιεί τις διαδικασίες κύκλου ως εναλλακτική στο παραδοσιακό τιμωρητικό σύστημα. Η διαδικασία ονομάζεται «κύκλοι ειρήνης» και φέρνει σε επαφή τον δράστη, το θύμα και την κοινότητα με σκοπό την εξεύρεση λύσης που θα διευκολύνει την επούλωση του τραύματος και την αποκατάσταση των σχέσεων μεταξύ όλων των μερών.

Οι διαδικασίες κύκλου εφαρμόζονται από διάφορους λαούς της αφρικανικής ηπείρου, συμπεριλαμβανομένων των Μασάι της Κένυας. Στην Τανζανία οι διαδικασίες κύκλου χρησιμοποιούνται σε παραδοσιακές συναντήσεις, γνωστές ως «baraza», όπου οι πρεσβύτεροι συγκεντρώνονται για να συζητήσουν θέματα της κοινότητας και να λάβουν αποφάσεις που μπορεί να επηρεάσουν ολόκληρη την ομάδα. Οι Σαν της Νότιας Αφρικής έχουν μια παράδοση που ονομάζεται «ο κύκλος του λόγου», στο πλαίσιο του οποίου ο καθένας στην κοινότητα μπορεί να μοιραστεί τις σκέψεις του για σημαντικά θέματα. Η διαδικασία του κύκλου χρησιμοποιείται επίσης στις παραδοσιακές αφρικανικές θεραπευτικές πρακτικές, όπως στην κουλτούρα των Ξόσα, όπου η διαδικασία του κύκλου λειτουργεί ως ισχυρό εργαλείο θεραπείας, προάγοντας την κοινότητα, την ισότητα, τη συμφιλίωση, την οικοδόμηση εμπιστοσύνης και τη συλλογική σοφία. Αναγνωρίζει τη διασύνδεση μεταξύ των ατόμων και τη σημασία της ολιστικής αντιμετώπισης των ζητημάτων στο πλαίσιο της κοινότητας.

Πρόσφατα, οι κύκλοι έχουν υιοθετηθεί και προσαρμοστεί από διάφορους οργανισμούς και άτομα με σκοπό την προαγωγή της δημιουργίας κοινότητας και της επανορθωτικής δικαιοσύνης σε διάφορα πλαίσια, όπως τα σχολεία και τα επαγγελματικά περιβάλλοντα εργασίας. Γίνονται όλο και πιο δημοφιλείς στα σχολεία και χρησιμοποιούνται για τη βελτίωση των κοινωνικών δεξιοτήτων των μαθητών και τη δημιουργία περιβάλλοντος ασφάλειας και σεβασμού, μέσα στο οποίο ανταλλάσσονται ιστορίες και απόψεις με σκοπό την καλλιέργεια της συνεργασίας και της ηρεμίας. Παρόλο που οι διάφοροι κύκλοι φέρουν διαφορετικές ονομασίες (π.χ. κύκλοι ειρήνης, κύκλοι θεραπείας, κύκλοι διαλόγου, κύκλοι δημιουργίας κοινότητας), οι πρωταρχικοί στόχοι, μεταξύ των οποίων η προαγωγή των θετικών σχέσεων μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, η βελτίωση της επικοινωνίας και η ενδυνάμωση της κοινότητας, παραμένουν οι ίδιοι. Οι κύκλοι ενθαρρύνουν τον διάλογο και, για τον λόγο αυτόν, μπορούν να συμβάλουν στη βελτίωση της κοινωνικοσυναισθηματικής ευημερίας των μαθητών, στη δημιουργία θετικής σχολικής κουλτούρας, στην οικοδόμηση σχέσεων και κοινότητας, αλλά και στη βελτίωση της ικανότητας των μαθητών να εκφράζονται και να επικοινωνούν αποτελεσματικά. […] Επιπλέον, οι κύκλοι μπορούν να βοηθήσουν τους μαθητές να αποκτήσουν πολύτιμες κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες που μπορούν να τους χρησιμεύσουν και σε άλλους τομείς της ζωής τους πέρα από την τάξη. Προάγοντας την ενεργητική ακρόαση, την ενσυναίσθηση, την ανοιχτή επικοινωνία και τον σεβασμό στη διαφορετικότητα, οι κύκλοι βοηθούν τους μαθητές να επικοινωνούν καλύτερα, να επιλύουν προβλήματα και να πρωτοπορούν με τη σκέψη τους. […] Στο πλαίσιο των διαφορετικών εκπαιδευτικών συστημάτων, οι κύκλοι παρέχουν στους μαθητές έναν χώρο στον οποίοι νιώθουν ότι τους ακούν και τους καταλαβαίνουν και έχουν περισσότερες πιθανότητες να αποδεχθούν διαφορετικές οπτικές και ιδέες, με αποτέλεσμα να μειώνονται οι πιθανότητες συγκρούσεων και να προάγεται η ηρεμία και η συνεργασία.

Επιπλέον, οι διαδικασίες κύκλου μπορούν να βοηθήσουν στην κατάρριψη αρνητικών στερεοτύπων, καλλιεργώντας τη συμπόνια στην κοινωνία και αποκαθιστώντας την κοινωνική συνοχή που έχει διαρραγεί με την πάροδο του χρόνου. […] Οι κύκλοι παρέχουν στους μαθητές δεξιότητες απαραίτητες για την ακαδημαϊκή τους επιτυχία, την επαγγελματική τους εξέλιξη και τις υγιείς διαπροσωπικές σχέσεις. Επιπλέον, η ανάπτυξη τέτοιων δεξιοτήτων στους μαθητές από νεαρή ηλικία θέτει τις βάσεις για μελλοντικές γενιές με μεγαλύτερη ενσυναίσθηση και περισσότερη συμπερίληψη, αφοσιωμένες στη δημιουργία ενός ειρηνικού κόσμου.

[…]
Renata Valree
Καθηγήτρια στο California State University Dominguez Hills
Negotiation, Conflict Resolution and Peacebuilding
Διευθύντρια του προγράμματος Peace In Education